0019

نگاهی به اثر جدید «مرکب خوانی»

نگاهی به اثر جدید «مرکب خوانی»
یادگار دیگری از خاندانِ آواز ایران

نگارش: محمدرضا ممتازواحد
اوایل دهه نود، مجموعه «فراز و فرود در آسمان ردیف موسیقی آوازی ایران» توسط مرکز موسیقی حوزه هنری (در زمان مدیریت رضا مهدوی) و با اجرای ردیف دانِ آوازخوان استاد حسن گلپایگانی (قاسم) و سنتورنوازی فرزند هنرمندش هانی گلپایگانی منتشر شد. حسن گلپایگانی جهت تدوین این مجموعه، فقط به روایت یک ردیف آوازی – آن هم در سیطره و انحصار شیوه یا تحت نام استادی خاص- اکتفا نکرد، بلکه با تحقیق و تفحص در مکتب ها و شیوه های مختلف آوازی و روایات مضبوط و نامضبوط موجود، دایرة المعارف ردیف موسیقی آوازی ایران را تدوین نمود.۱
این یادگار با ارزش از خاندان گلپایگانی که نگارنده این سطور در مقاله ای به سال ۱۳۸۸ برای نخستین بار «خاندان آواز» را برازنده آن دانست و در همان نوشتار به آن پرداخت؛ خود سند زرین دیگری دالّ بر دلایل و مستندات نگارنده در آن مقاله قدیمی می باشد که به حق، میراثی ماندگار از این خاندان آوازی است.۲ میراثی که به حقیقت، راز مانای خاندان گلپایگانی است. حسن گلپایگانی در مجموعه یاد شده، تمامی طیف ها و سلیقه های اقشار جامعه را مدنظر قرار داد و مجموعه ای را فراهم آورد که فارغ از مباحث اتودیک و آموزشیِ صرف، یک اثر مطبوع هنری است و این مسأله شاید مهمترین ویژگی مجموعه فراز و فرود بوده باشد که مقام و مرتبت استادی حسن گلپایگانی را چند افزون ساخته است.
حال در ادامه مجموعه پیشین، مجموعه جدید دیگری به نام «مرکب خوانی در ردیف موسیقی آوازی ایران» به تازگی انتشار یافته که آن هم در نوع خود اثر در خور توجهی است.
منطق ترکیب مُدها
مُدگردی یا مُدولاسیون (Modulation) را علم و عمل ترکیب مُدها نامیده اند. در این تعریف کوتاه ضرورت پرداخت به دو مبحث مهم غیرقابل اجتناب است. ابتدا بررسی و تحلیل مبحث «مُد» به عنوان یک مفهوم ژنریک موسیقی شناختی و نقش مهم آن خاصه در موسیقی کلاسیک ایرانی که به عبارتی فونداسیون (Foundation) ساختمان دستگاه و به اصطلاح لایه زیرساختی آن را تشکیل می دهد. و مبحث دیگر، تأمل مجدد بر تعریف فوق که «علم» و «عمل» ترکیب مایه ها را یادآور می سازد. شناخت مناطق مُدال و نهایتاً آگاهی علمی در خصوص ترکیب مایه ها، باز هم ریشه در شناخت مفهوم مُد و نقش مهم آن در موسیقی ایرانی دارد. حال فارغ از این که این ترکیب بر اساس مدگردی های مرسوم و شناخته شده و یا مدولاسیون های نامرسوم – در موسیقی ایرانی- صورت گیرد؛ «منطق ترکیب» مدها است که بسیار حائز اهمیت جلوه می نماید.
در موسیقی ایرانی، مدگردی نیز دارای ضوابط و قوانین خاص خود می باشد و بر اساس اصول و سنت های نهفته در این میراث شفاهی صورت می پذیرد. اصول شناخت این موازین علمی و عملی، ریشه در منطق ترکیب مدها داشته و به عبارت بهتر، می توان آن را منطق زیربنایی مبحث مدولاسیون در موسیقی ایرانی دانست. حال اگر مبحث شناخت مبانی مُدال میسر شود، به غیر از آگاهی و اشراف به شیوه های مدگردی در موسیقی کلاسیک ایرانی؛ بهره گیری از امکانات بالقوه مدال در موسیقی دستگاهی جهت ابداع مناطق مدال جدید را نیز بالفعل و به ارمغان می آورد که البته این امر با توجه به فرهنگ موسیقی ایران و بر اساس زیبایی شناسی حاکم بر سنت های موسیقی ایرانی امکان پذیر خواهد بود.
از فراز و فرود تا مرکب خوانی
در مجموعه پیشین (فراز و فرود) رهنمون همزمان هنرجو به شناخت مناطق مدال در عین فراگیری تکه ها و گوشه های زنجیره ردیف بسیار مورد توجه بوده و با این پیش فرض که هنرجو، ضمن تسلط بر ردیف تا حدی نیز به شناخت مناطق مدال اشراف و احاطه یافته باشد؛ اینک مجموعه حاضر بسیار مفید فایده و منشأ اثر می باشد. بی شک این رویکرد کم نظیر در روایت ردیف آوازی، مرهون تجارب و اندیشه های راوی آن استاد حسن گلپایگانی است.
مجموعه حاضر ۲۴ قطعه آوازی مشتمل بر مرکب خوانی و مرکب نوازی است، که در جهت تفهیم منطق ترکیب مدها در موسیقی ایرانی و تحقیق و تعمق بیشتر در مورد آن، بسیار تأمل برانگیز و اثربخش می باشد. انتخاب اشعار مناسب و تلفیق خوب شعر و موسیقی ضمن بهره گیری از هنرنمایی خوب نوازندگان؛ حال و هوایی را پدید آورده که این اثر – نیز- فارغ از یک مجموعه آموزشی، به یک اثر مطبوع هنری برای کلیه علاقمندان موسیقی کلاسیک ایرانی مبدل شود. در این مجموعه هنرمندان گرامی «هانی گلپایگانی» (نوازنده سنتور) و «فرشید فرهمندحسن زاده» (نوازنده ویلن) آوازها را همراهی کرده اند و بانو «فرح دخت» نیز  گوینده اثر یاد شده است.
پی نوشت:
۱٫  ویژه نامه ادب و هنر روزنامه اطلاعات شماره ۳۱۰ مورخه ۰۱/۰۲/۹۴
۲٫  ویژه نامه ادب و هنر روزنامه اطلاعات شماره ۷۰ مورخه ۲۶/۰۸/۸۸

منبع: این مطلب در ویژه نامه ادب و هنر روزنامه اطلاعات به تاریخ ۴ خرداد ۹۵ به چاپ رسید.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>